Het voorgesprek - Simon Hammelburg

Je kunt je het bijna niet meer voorstellen, maar vijfentwintig jaar geleden was het mogelijk om een hele ochtend, middag of avond te luisteren naar interessante Nederlandse radio. Ik kwam op mijn twaalfde in het bezit van een eigen radio en het was toen dat ik begon te ontdekken dat radio heel wat meer kon zijn dan platen draaien of het journaal. Aanvankelijk ging mijn belangstelling uit naar hoorspelen, al waren die toen al een zeldzaamheid geworden op de Nederlandse radio. Later begon ik ook te luisteren naar documentaires. Er waren ook interviews te horen met interessante gasten en gespreksleiders met kennis van zaken. Iedere omroep leek in die tijd wel een boekenprogramma te hebben. Het ene programma was uiteraard beter dan het andere, maar de kans was groot dat je iedere week wel iets hoorde over een interessant boek of dat je een schrijver leerde kennen van wie je nog nooit had gehoord en van wie je meer wilde weten. 

De laatste tien jaar heb ik nauwelijks nog Nederlandse radio gehoord. De meeste programma’s die ik vroeger beluisterde zijn verdwenen en nooit vervangen door iets beters. De radio werd steeds eenvormiger en inhoudelijk leek het peil alleen maar te dalen. Er zou een interessante historische studie te schrijven zijn over hoe dat allemaal heeft kunnen gebeuren (misschien is die er trouwens al), maar wie een komisch beeld van de huidige toestand wil krijgen moet Het voorgesprek van Simon Hammelburg lezen. Deze korte satirische roman gaat over de pogingen die journalist Tonko Sluyter moet ondernemen om een belangwekkend boek te publiceren en te promoten. Dat is geen kleinigheid, zoals op de flaptekst al valt te lezen: de maatschappij en de omgangsvormen zijn veranderd en er is een nieuwe generatie journalisten aangetreden. Sluyters grootste ergernis vormen de voorgesprekken die hij met redacteuren moet voeren als hij in een programma mag verschijnen:

Oorlogsouders - Isabel van Boetzelaer

Zelden heb ik zo’n onmogelijk boek gelezen als de familiekroniek Oorlogsouders van Isabel van Boetzelaer. Deze herziene en uitgebreide editie begint met een verklaring van de auteur waarin ze vertelt dat in de voorafgaande drukken van haar boek een belangrijk feit ontbreekt: haar Duitse grootvader was in de Tweede Wereldoorlog commandant van een berucht krijgsgevangenenkamp. Oorlogsouders is voor een belangrijk deel gebaseerd op wat Van Boetzelaer van haar moeder heeft gehoord, maar blijkbaar heeft haar moeder belangrijke feiten verzwegen. Van Boetzelaer schrijft dat ze er door een krant op moest worden gewezen. De naam van de auteur die de zaak aan het rollen bracht, Maarten van Voorst tot Voorst, vermeldt ze nergens. Over haar moeder schrijft ze:

Ik was woedend dat ze dit belangrijke feit tegenover mij had verzwegen. Tegelijkertijd gaf ik me er rekenschap van dat het weinig zin had een inmiddels negentigjarige vrouw vol spijt en met een hartkwaal het vuur aan de schenen te leggen. Ik nam mezelf vooral kwalijk dat ik me door haar verhalen die ik al een leven lang kende in slaap had laten sussen.

Kill All Normies - Angela Nagle

Kill All Normies is een moedige poging van Angela Nagle om de zogenaamde alt-right in kaart te brengen. Moedig, want wie zich kritisch uitlaat over bepaalde uitingen op het internet moet rekening houden met beledigingen, verdachtmakingen en aanvallen waarbij ook het schenden van privacy niet wordt geschuwd. Je moet er maar zin in hebben.

Nu wordt er in binnen- en buitenland veel gezegd en geschreven over de alt-right, maar wat de term precies betekent wordt vaak niet duidelijk. Het lijkt een containerbegrip te zijn voor alle onconventionele vormen van rechts die zich de afgelopen jaren in de Verenigde Staten hebben gemanifesteerd.

Nagle onderscheidt drie stromingen: de alt-right, de alt-light en het rechts-populisme van een politicus als Donald Trump. De alt-right (een afkorting voor alternative right) bestaat uit blanke racisten. Vroeger moesten zij gebruik maken van nieuwsbrieven en obscure tijdschriften om hun ideeën te verspreiden, tegenwoordig doen zij dat door middel van het internet.

Revisions and Dissents - Paul Gottfried

Toen eerder dit jaar in het nieuws kwam dat er nieuw bewijsmateriaal was gevonden waaruit bleek dat Pius XII tijdens de Tweede Wereldoorlog een groot aantal Joden had gered, was ik niet verrast. Dat er door deze paus Joden waren gered was immers al lang bekend. Wat mij wel opviel was de verbazing die doorklonk in de berichtgeving. Kennelijk bestaat er over Piux XII nog heel wat vooringenomenheid bij de media. Historicus Paul Gottfried komt in zijn essaybundel Revisions and Dissents tot dezelfde conclusie. Dominante standpunten in politiek en geschiedwetenschap worden in dit boek kritisch benaderd.

In het voorwoord vertelt Gottfried dat hij in zijn studentenjaren al getroffen was door de dogmatische wijze waarop bepaalde interpretaties van de geschiedenis werden behandeld. Gottfried zegt zich vaak te hebben afgevraagd of deze dogma’s de opvattingen van de politieke machthebbers vertegenwoordigen, of dat zij hun oorsprong elders vinden, bijvoorbeeld in de media.  Het is een interessante vraag die bij mij het kruisrakettendebat in herinnering bracht: hoewel er een parlementaire meerderheid was voor het plaatsen van raketten, waren de dominante stemmen in de media over het algemeen tegen.

Voorwaarts leven, achterwaarts begrijpen - Jacques Klöters

Voorwaarts leven, achterwaarts begrijpen is een omvangrijke keuze uit de ongeveer duizend stukjes die Jacques Klöters de afgelopen jaren op Facebook heeft geplaatst. De titel gaat terug op een uitspraak van Søren Kierkegaard die schreef dat het leven naar voren moet worden geleefd, maar naar achteren moet worden begrepen. Klöters heeft een vlotte verteltrant en behandelt een groot aantal onderwerpen. Terugkerende thema’s zijn de geschiedenis van zijn familie, het katholicisme van zijn jeugd, het opsporen van zaken uit de cabaretgeschiedenis en veel anekdotes over bekende artiesten. 

Klöters is een groot kenner van het cabaretverleden en weet allerlei aspecten van humor en amusement inzichtelijk te maken. Zo had ik er nog nooit uitvoerig bij stilgestaan hoezeer mijn kijk op modeverschijnselen gekleurd is door wat Klöters noemt ‘nieuwe lulligheid’. Typische vertegenwoordigers van deze humor zijn Van Kooten en de Bie, Arjan Ederveen en de heren van Jiskefet. Klöters zag deze vorm van humor opkomen in de jaren zestig, maar voor iemand van mijn leeftijd was die vorm er altijd al. Ik heb het steeds ervaren als een vanzelfsprekend commentaar op de waan van de dag, allergisch als ik ben voor modeverschijnselen.

Alles wat ooit modieus was, is nu lullig.

Fout in de Koude Oorlog - Martin Bossenbroek

Fout in de Koude Oorlog van Martin Bossenbroek is een vlot geschreven boek over de ideologische tweestrijd die in Nederland woedde tussen 1945 en 1989. Bossenbroek gaat uitvoerig in op wat hij noemt ‘fout links’ (overtuigde communisten), ‘fout rechts’ (Westerse steun aan anti-democratische rechtse regimes) en ‘fout midden’ (fellow-travellers en pacifisten). Hij concentreert zich hierbij op de levens van Joris Ivens en Joseph Luns. De eerste was als filmer een propagandist voor het communisme, de tweede als diplomaat en politicus een verdediger van het Westen. 

Het interessantste deel van het boek gaat over het ‘foute midden’. Overtuigde communisten waren er in Nederland niet veel en dat de Nederlandse regering de kant van de Verenigde Staten koos is niet meer dan begrijpelijk. Maar dat er in Nederland een grote en invloedrijke groep is geweest die de vijanden van de eigen maatschappij heeft onderschat en goedgepraat blijft een fascinerend en misschien wel onderbelicht gegeven. 

Bossenbroek vermeldt dat hij in 1981 heeft deelgenomen aan de grote demonstratie in Amsterdam tegen kernwapens. Tegenwoordig vindt hij dat het protest van geen kant deugde en dat had men toen ook kunnen weten. Terwijl de Russische kernraketten al op Europa gericht stonden, keerde de vredesbeweging zich niet tegen de Sovjet-Unie, maar tegen de Amerikaanse kruisraketten die Europa zouden moeten beschermen.

Kind van de verzorgingsstaat - Rob van Essen

De overbuurman werkte dichtbij en was dus altijd vroeg thuis. ‘Om tien voor vijf gaat daar de soep op de borden,’ werd mij ooit verteld. Het werd voorgesteld als iets om te begeren. Zelf moest ik soms tot half zeven wachten. Als ze aan de overkant klaar waren, kwam de overbuurman naar buiten met een pannetje jus. Hij gooide het leeg in de put voor zijn huis en ging weer naar binnen. Zo eens per half jaar kwam er een grote wagen van de gemeente voorrijden om de put te ontstoppen. Het was in de straat de enige put die steeds verstopt raakte. De buurman begreep maar niet waarom. Hij had er natuurlijk op gewezen kunnen worden dat het de jus was die de verstoppingen veroorzaakte, maar wie wil er belerend zijn? Wellicht had het ermee te maken dat hij van oorsprong een boerenzoon was. Vroeger thuis zal de jus in de beerput zijn geworpen, dus waarom zou je die in deze kraakheldere nieuwbouwstraat uit de jaren zeventig ook niet in de put gooien? In de laatste jaren dat ik in die straat woonde, zag ik de zoon van de buurman wel eens naar buiten komen om het pannetje in de put te legen. Sommige gewoonten kennen een lange levensduur.

Uiteindelijk waren we niet de mensen voor wie dit ontwerp was bedoeld.

Een zin uit Kind van de verzorgingsstaat, een autobiografisch boek van Rob van Essen. Hij zegt het over de naoorlogse stadswijken en ik wil niet zover gaan om hetzelfde te beweren over de nieuwbouwwijk in het provincieplaatsje waar ik ben opgegroeid, maar dat niet alles op elkaar aansloot bewijst de bovenstaande herinnering toch wel.